دسته‌بندی نشده

مراسم شب یلدا

  • شب یلدا یا شب چله شاید تنها جشنی باشد که در شب اتفاق می افتد ، که از هفت هزار سال تا کنون میان ایرانی ها مرسوم است . ایرانیان باستان که به آیئن مهر بودند ، یلدا را شب تولد “میترا ” یا “الهه ی مهر ” می نامیدند و آن را پاس می داشتند . از این رو در این شب در کنار هم با خوردن آجیل و میوه های مخصوص این شب مراسم ویژه ای برپا می کردند و هر کسی سعی می کرد شاد و مهربان باشد و این شادی و مهربانی را به دیگران نیز ارزانی کند .

    حتی بعد از آمدن زرتشت و گرویدن بیشتر مردم ا آئین مهر به دینی که زرتشت معرفی کرده همچنان این مراسم با همین تفکر انجام شده و زرتشت آن را موافق افکار خود می دانسته و جزئی از آئین های زرتشی به حساب می آمده . این پیامبری ایرانی اهرامزدا را خدای یکتا معرفی کرد .ایزدان و بغان را به دو دسته ی اهورایی و دیوانی تقسیم نمود . بغان تیره ی اهواریی ، ستودنی و مثبت و تیره ی دیوانی ، نکوهید و منفی بودند .یکی از ایزدان اهورایی ، مهر ایرانی (خورشید ) بود . مهر ایزدی نیک است و قسمتی از اوستا (مهریشت ) به نام او نامگذاری شده است .مهریشت اوستا آمده است :”مهر از آسمان با هزاران چشم به ایرانی می نگرد تا او راستگویی پیشه کند “

    یلدا، بر خلاف نوروز ، نشانی از تاریکی ، سرما و اهریمن است و برای آنکه مردم پیروزی خود را بر اهریمن ، سیاهی و شب نشان دهند ، این شب دراز را به جشن و سرور در کنار هم سپری می کنند .ایرانیان شادی و نشاط را از موهبت های خدایی و غم و اندوه را از پدیده های اهریمنی می دانستند و این بخشی از فرهنگ زیستی ایرانیان است که از روح پاک و طبع سلیم و باورهای اهوراییشان سرچشمه می گیرد و حتی فراز و فرودهای تاریخ نیز نتوانسته بر این روحیه تاثیر بگذارد .

    علت نامیدن شب یلدا یا شب چله :

    یلدا :

    یلدا یک واژه ی سریانی است که به معنی تولد می باشد و احتمال می رود بعد از مشکلاتی که برای مسیحیان اولیه در زمان امپراطوری روم پیش آمد با مهاجرت مسیحیان سریانی به امپراطوری ساسانی ، لغت یلدا وارد زبان پارسی شده باشد . منظور از تولد ، تولد مهر یا خورشید است که به اعتقاد آئین مهر یا میترائیسم بعد از هزار سال تاریکی ، پلیدی و قحطی کسی به نام میترا به دنیا می آید و با لباسی سرخ ، گاوی را قربانی می کند تا از خونش نوشیدنی ناب و از استخوانش ساقه ی گندم ساخته شود .به این ترتیب زندگی به روی زمین بازمی گردد .

    در مورد چگونگی به دنیا آمدن میترا در افسانه ها سه روایت وجود دارد . معتبرترین آن تولد میترا از درخت سرو (کاج) است و روایت دیگر آن که میترا از میان جرقه ی دو سنگ به دنیا آمده (همچون پیدایش آتش توسط هوشنگ ) و دیگری آن که آناهیتا در دریاچه ی هامون در حال شنا بود ، نطفه ی اهورا درون آب دریاچه ریخت و آناهیتا از آن باردار شد و میترا تولد یافت .میترا گاو سپید مقدسی داشت که همه جا مونس و همراه او بود. یک روز خدای خورشید کلاغی را نزد او می فرستد و به وی فرمان می دهد که گاو خود را قربانی کند .میترا گاو را قربانی می کند و از خون این گاو ، دنیا و هرچه در آن است به وجود می آید . پس از این قربانی ، میترا سوار برکشتی خدای خورشید ، بر فراز اقیانوس ها پرواز می کند و به آسمان ها برده می شود و ا آن پس به عنوان میانجی بین آفریدگار و آفریدگان وساطت می کند .معنی اصلی میترا نیز “واسطه ” یا” ناجی” است که متولد می شود و سیاهی شب را مغلوب می کند و احتمال می رود بعد از مشکلاتی که برای مسیحیان اولیه در زمان امپراطوری روم پیش آمد با مهراجرت مسیحیان سریانی به امپراطوری ساسانی ، لغت یلدا وارد زبان پارسی شده باشد .

    شب چله

    شب چله در حقیقت همان شب یلدا است . ایرانیان باستان زمستان را به دو بخش تقسیم می کردند . “چله بزرگ” و “چله کوچک”.شب آخر پائیز از آن جهت شب چله نامیده می شد که روز بعد آن آغاز چله بزرگ و شروع سرمای زمستان است .چله بزرگ از اولین روز دی ماه که اورمزد نام دارد تا دهم بهمن ماه که جشن سده است ، چهل روز به طول می انجامد که شدیدترین دوره ی سرما است .از دهم بهمن تا اول اسفند به مدت بیست روز که با شدت کمتری از سرما همراه می باشد و . از این جهت به آن چله ی کوچک می گویند .بر اساس افسانه های کهن اساطیری ایران ، چله بزرگ و چله کوچک دو برادر هستند و مادرشان خاله پیرزن یا ننه سرما نامیده می شود . در آغاز زمستان و شروع حکمرانی چله بزرگ ،او به مادر و برادرش قول می دهد که زمین و زمان را آنچنان سرد کند که اسب ها در اسطبل یخ بزنند . برادر کوچک هم چله کوچک در زمان آغاز فرمانرواییش از دهم بهمن همین قول را می دهد و برای نشان دادن غیرت و قدرتش می گوید آنچنان سرمایی بیافریند که کره ی مادیان های آبستن در شکم آنان منجمد شوند .اگر این دو برادر بتوانند انتظارات مادر خود را برآورده کنند وی در آخر زمستان مهربان می شود و هوای لطیف و مطبوعی را به مردمان هدیه می کند وگرنه در واپسین روزهای زمستان برف و سرما حکمرانی می کند که به آن سرمای پیرزن می گویند .اگرچه ننه سرما انتظار دارد تا اواسط فروردین ماه حکومت کند اما معمولا تا پانزدهم اسفند از سه برادر فروردین اردیبهشت و خرداد شکست می خورد و تا سال آینده همراه پسرانش پنهان می شود .

    چگونگی برگزاری شب های یلدا

    ایرانیان همیشه جشن ها را با روشنایی و نور می آرایند .آنها در شب یلدا با بیدار ماندن ، طلوع خورشید و سپیده دم را انتظار می کشند تا خود شاهد انوار طلایی تولد مهر باشند .لازمه این جشن باشکوه ،.دور هم نشینی و جمع شدن تمام اهل خانه دور کرسی که با شاهنامه خوانی ،تعریف قصه خاطره بزرگترها ،و تفال به دیوان حافظ _که از آئین بسیار مهم ، زیبا و شاعرانه و عارفانه است._ همراه است . همچنین کهنسالان و بزرگان خانواده به نماد کهنسالی خورشید در این مراسم بایستی حضور داشته باشند . فراهم آوردن انواع خوارکی ها برای تناول و بیدار ماندن دارز مدت از دیگر مراسم این شب است . مردم در روی سفره ی شب یلدا انواع میوه های فصل تابستان و پاییز همچون هندوانه ، انار ، خربزه سیب انگور قرار می دهند .در رابطه با استفاده از این میواها مردم عقیده دارند که اگر در شب چله از چیز هایی که روی کرسی یا سر سفره چیده شده اند بخورند از بیماری های فصل زمستان تا آمدن دوباره ی آن میوه در تابستان و پاییز در امان خواهند بود .گذشتگان اعتقاد داشتند که با خوردن هندوانه ی شب یلدا ، لرز و سوز زمستان را حس نمی کنند ، همچنین خوردن انار و پرتقال و سنجد به دلیل تشابه شان با رنگ خورشید در هنگام طلوع است و همه ی آن ها نماد برکت ، تندرستی ، فراوانی و شادکامی می باشند . تمام این میوه ها هریک بار معنایی نمادین هم با خود دارند ، هندوانه را به صورت مدور ( دایره شکل ) قاچ می کنند ، که نمادی از خورشید است که یادآور گرمای تابستان است .انار صندوقچه ی دانه های مرواردی وسرخی آن نماد تناسل نسل و زایش است .. آجیل مخصوص شب یلدا ، شب چره ، که شامل انواع خشکبار و دانه هایی همچون گندم و نخود برشته ، تخم هنداوانه و کدو ، پسته ، فندق ، توت خشک است . شکستن آجیل شب چره ، دمی همه را از حرف زدن بازداشته و به فکر تعمق برای مثبت اندیشی وا می دارد . در منظقه ی گیلان دماوند میوه ها را در اتاقی که سر بود به نام” پسینه” به بند می آویختند و برای آجیل نیز از هسته قیسی و زردآلو به نام ” استک شورک” و” لب لبو” توسط ماردبزرگها تهیه می شده .خوردنی های شب یلدا در واقع میوه و آجیل است نه غذا .بعضی از خانواده ها در شب یلدا پس از خوردن شام برای شب نشینی به خانه ی خویشاوندان بزرگتر می روند .همچنین شب یلدا شب عاشقان بیدل است .یلدا شبی است که همچون زلف سیاه یار به دامن فروهشته است که باید گره از آن باز کرد
    معاشران گره از زلف یار باز کنید
    شبی خوش است بدین قصه اش دراز کنیید.

    خنچه چله بردن
    سنت دیگری در شب یلدا به نام خنچه ی چله بردن به خانه ی عروس و خانواده ی او وجود دارد که از سنت های کهن و باسابقه در فرهنگ و تمدن ایرانی است و نشانه ی میل و رغبت خانواده ی داماد به وصلت انجا شده و اجترام به منزل عرس در نزد خانواده ی شوهر است .با فرا رسیده یلدا مردها جوان خنچه و طبق های آراسته به میو و گل ، شیرینی و کله قند را همراه با چشم روشنی به رسم هدیه به خانه ی عروس جوان می برند .خانواده ی دختر نیز به پاس قدردانی و شادکامی از حضور خانواده ی داماد جشنی برپا می کند و نزدیکان فامیل را برای این جشن دعوت می کند و به رسم یابود نیز متقابلا لباس یا پارچه ی نبریده ای به تازه داماد هدیه می دهند .

    کریسمس یا شب یلدا ؟

    پیش از زرتش ، آئین ایرانی های باستان آیئن مهر نام داشت .آئین مهر از ایران توسط بازرگانان به یونان و روم باستان رفت و پیروان زیادی در میان مردم آنجا پیدا کرد .نفوذ مهر یا میترا در روم و یونام باستان به اندازه ای بود که هم اکنون ردپای آن در مراسم و آئین های مذهبی اروپاییان دیده می شود .بسیاری از سنت های مخصوص ایام کریسمس میراث روم باستان و در نتیجه باقی مانده از آئین مهر است .
    کلمه ی” نوئل” از ریشه ی رومی ناتال به معنی تولد است و نام جشن رومیان نیز” ناتالیس اینوکتوس” بوده .همچنین بابانوئل با کلاهی شبیه به کلاه موبدان آئین مهر در کریسمس ظاهر می شود . آراستن سرو و کاج در کریسمس هم از ایران باستان اقتباس شده . زیرا ایرانیان به این دو درخت مخصوصا سرو به چشم مظهر مقاومت در برابر تاریکی و سرما می نگریستند و در” خورروز” یا “دیگان” روز اول دی ماه در برابر سرو می ایستادند و عهد می کردند تا سال بعد همچون سرو مقاوم و پایدار باشند و یک نهال سرو دیگر کشت کنند .همچنین جوانان در ایران باستان شب های یلدا در پارچه ای ابریشمی آرزویی می کردند و آن را بر شاخه های سرو می آویختند و در پای درخت هداییایی تقدیم میترا می نمودند به این امید که آرزوهایشان برآورده شود .
    تا سده ی سوم میلادی در روم بسیاری از کشورها آئین مهر و میترایسم رواج داشت به طوری که روز بیست ویکم دسامبر را که برابر با اول دی ماه ایرانی است به عنوان روز تولد مهر یا میترای (خورشید ) شکست ناپذیر جشن گرفته می شد .اما در سده ی چهارم میلادی که مسیحیت در اروپا رواج داشت ، بر اثر جا به جایی هایی که در محاسبات روزهای کبیسه روی داد تولد مهر نجات بخش با مسیح منجی در بیست و پنجم دسامبر قرار گرفت و از آن پس این دو روز با هم مطابقت پیدا کرد .تا آن زمان تولید عیسی مسیح در ششم ژانویه جشن گرفته می شد اما چون دین اغلب رومیان قبل از مسیحیت ائین مهر بوده ،هنگاهمی که به مسیحیت گرایش یافتند ،متولیان مذهبی برای یکپارچگی بیشتر تولد عیسی مسیح را با جشن تولد میترا یکی اعلام کردند که تا به امروز باقی است .

    مراسم کیریسمس شباهت های بسیار با آئین های شب یلدا دارد .به طوری که مسیحی ها شب تولد مسیح را جشن می گیرند و مثل ایرانی ها تا بامداد بیدار می مانند و شادی می کنند.

    همچنان قابل ذکر است که در کتاب فرهنگ “سریانی به انگلیسی ” تالیف پان اسمیت یلدا با نوئل noe” ” یکی دانسته شده و حتی در بسیار از اشعار شاعران فارسی نیز به آن اشاره شده است . حکیم سنایی شاعر فرزانه ایرانی در این رابطه گفته :

    به صاخب دولتی پیوند اگر نامی همی جویی که از یکی چاکری عیسی ، چنان معروق شد یلدا

    فلسفه ی وجود شب یلدا

    شب یلدا نشان از مبارزه و استقامت انسان ها در طول تاریخ علیه تاریکی تا طلوع خورشید و روشنایی دارد . فلسفه ی شب یلدا ، فلسفه ی با هم بودن و گرد هم نشستن و بیدار ماندن جمعی برای مبارزه ی همگانی با تاریکی است .این فلسفه ، ارزشی را در ذهن انسان ها بیدار می کند و آن این است که در هراس از هجوم ظلمت و سیاهی باید با یکدیگر همراه شویم و با مقاومت و پایداری بیدار بمانیم تا خورشید طلوع کند و ظلمت و سیاهی مغلوب شود .تاریکی ظلمت تنها تاریکی حاصل از غروب خورشید نیست .این تاریکی می تواند تاریکی نگرش و اندیشه باشد که تار و پود زندگی و جامعه را در بر می گیرد و همه چی را محو و نابود می کند . گذشتکان بر این باور بوده اند که انسان در ذات خودش روشنایی دارد و تاریکی امریست همچون بیماری در مقطعی خاص عارض می شود و اصالت ندارد .حال اگر اراده کنیم این عنصر بی اصالت از وجود و ذهنمان رخت برخواهد بست .

     

    اگر از خواندن این مقاله لذت بردید، آن را با دوستان خود به اشتراک بگذارید.

    میانگین امتیازات ۵ از ۵
    از مجموع ۱ رای

    دیدگاهتان را بنویسید