دسته‌بندی نشده

بهاءالدوله رازی طبیب نا مدار دورة صفویه

  • تقریبا حدود 600 سال پس از نابغه بی مانند و پیشگام پزشکی ایران یعنی محمد بن زکریای رازی، شخصیت استثنایی دیگری در دنیای پزشکی ظاهر شده که در حد خود یک نابغه دیگر و در مثل، یک تکرار از شخصیت رازی بود. تاریخ ولادت بها ءالدوله رازی به درستی روشن نیست، ولی شواهدی در دست است که نشان می دهد او حوالی سال 915 هجری قمری در میانسالی و در کشمکش های رقابت فرقه ای احتمالا توسط عوامل وابسته به شاه اسماعیل صفوی به طور مرموزی به قتل رسیده باشد. محل تولد او قریه طرشت ری )شمال غربی تهران فعلی( بود. وی که تحصیات پزشکی خود را در ری به انجام رسانده بود، هم زمان با کار طبابت و آموزش، به عنوان مرشد فرقه نوربخشی نیز فعالیت داشت. شخصیت پزشکی بها ءالدوله به گونه ای است که حتی شخصی مثل سیریل الگود که در آثار او نوعی کوچک شماری کار پزشکان ایرانی به وضوح احساس می شود، شخصیت علمی او را مورد ستایش قرار داده است. چنا نکه می نویسد: «من کتاب بهاء الدوله را موثق ترین و معتبرترین مرجع استناد تاریخ پزشکی دورة صفویه می دانم و کتاب او را که تنها کتابی است که از وی در دست داریم، یکی از بهترین و جالب ترین کتب درسی پزشکی می دانم که تا به امروز نوشته شده است .» مهم ترین کتاب بهاءالدوله رازی خلاصه التجارب به فارسی و در پزشکی است که وی آن را در 907 در قریة طرشت ری )از محات کنونی تهران ( نوشت )گ 1 2(. بهاءالدوله در دیباچة این کتاب )همان جا( انگیزة نگارش آن را پیروی از سفارش پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه وآله وسلّم در نشر دانش و خدمت به خلق دانسته است )من کَتَم علماً نافعاً اَلْجَمَهُالله تعالی یوم القیامة بِلِجامٍ مِنَ النارِ(. این کتاب حاوی حدود 350 هزار کلمه و در 28 باب نوشته شده و نویسنده در بسیاری از موارد به شرح و گزارش معالجات خود، پدرش و دیگر پزشکان پرداخته است و بارها از پزشکان بزرگ گذشته چون بقراط، جالینوس، ثابت بن قرّه، رازی، ابن سینا، 115 114 سیداسماعیل جرجانی ، و نیز پزشکان ماهر ه معصر خویش مثاً پزشکی به نام امیره در قزوین )گ 244 ( و یک چشم پزشک اهل ری )گ 167 ( نام برده است . از معالجات یک پزشک هندی نیز یاد کرده که گواه تأثیر پزشکی هندی در آثار او است )گ 302 (. موضوع با بهای این کتاب به ترتیب چنین است: اطلاعاتی کلی دربارة تندرستی )حفظ الصحة ( و رفع بیمار یها، بیان چگونگی تندرستی و تندرستی کودکان و پیران، بیان تدبیر تندرستی و آ نچه که بدن به آن نیاز دارد تا فرد تندرست بماند، اقسام بیمار یها، انواع تبها و معالجة آن ها؛ بیمار یهای حصبه، آبله، جذام و سرماخوردگی و غیره، سموم و کوفتگی، امراض دِماغی، حالت های چشم و بیمار یهای آن، گوش و ترکیب قوة شنوایی و مر ضهای آن، بینی، دهان، حلق، دل )قلب(، مری، معده، جگر و مراره، سپرز، رود هها، مقعد، گُرده، مثانه، آلات تناسل، احوال توالد و تناسل و پستان، پشت و مفصل و پا یها و بیمار یهای هر یک از آ نها، سموم و ادویة زیا نآور، حیوانات سمی، نیز بخشی دربارة قرابادین )داروهای ترکیبی( و درنهایت بخشی دربارة اصطلاحات داروسازی و اوزان ویژة آن. در هر مورد از این بابها، نویسنده وظایف الاعضای دستگاه های بدن، سبب بیمار یها، نشانه ها و درمان های آ نها و به خصوص تجربه های شخصی خود را آورده است. خلاصه التجارب از جنبة تجربیات و مشاهدات پزشکی بسیار باارزش و قابل مقایسه با تجربیات پزشکی محمدبن زکریای رازی است )تاجبخش، 1372 1375 ش، ج 2، ص 496 (. بهاءالدوله علاوه بر تجربیات شخصی در درمانها، ابداعاتی در داروسازی نیز داشته و گاهی بعد از توضیح یک داروی ترکیبی، یادآوری کرده است که «این ترکیب از مخترعات مصنف است » )خلاصه التجارب، گ 335 و نیز رجوع کنید به گ 337 340 (. خلاص هالتجارب اگرچه از نظر گستردگی مباحث و شیوایی بیان به ذخیرة خوارز مشاهی* نمی رسد، از نظر اتکا بر تجربیات شخصی و نوآوری از آن برتر است. این کتاب از مآخذ مهم طب در دورة صفویه و از بهترین متون درسی پزشکی کهن جهان است )الگود، 1357 ش، ص دوازده(. در خلاصه التجارب موارد بسیاری از نخستین اشاره های طب اسامی به بعضی بیمار یها وجود دارد )برای آگاهی از نوآور یها و مشاهدات و تجربیات بهاءالدوله رازی رجوع کنید به تاجبخش، 1375 ش، ص 47 56 (. روش بهاءالدوله رازی یعنی توجه به علائم و عوارض بیمار یها و شرح و ثبت دقیق آ نها کتاب او را در زمرة مهم ترین کتب پزشکی قرار داده است )همو، 1372 1375 ش، ج 2، ص 494 (. از جملة این موارد می توان به توجه او در ثبت همه گیری سیاه سرفه در هرات و ری در سال 906 اشاره نمود که به دقت به تشریح این بیماری پرداخته است )خلاص هالتجارب، گ 302 (. همچنین نوشت ههای او دربارة ای نکه افرادی که آبله م یگیرند به ندرت ممکن است از نو آبله بردارند )گ 108 (، حاکی از نظر او دربارة ایمنی بدن است. بهاءالدوله همچنین به موضوع حساسیت های فصلی )آلرژی( اشاره نموده و نمونه ای از درمان این بیماری را نیز گزارش کرده است )گ 38 ، 168 ، 186 187 ، 199 (. با استناد به این نوشته ها باید او را از پیشگامان دانش ایمنی شناسی محسوب داشت. او همچنین دربارة بیمار یهای مشترک بین انسان و حیوان، از جمله هاری )گ 319 320 ( نوشته ها و گزار شهای دقیقی دارد. نوشته های او دربارة بیماری سفلیس که در نوشته های خود، همانند سایر پزشکان اسامی، از آن با نام آتشک یاد کرده )همان، گ 111 116 ( منبع اصلی رسالة حکیم عمادالدین شیرازی دربارة آتشک بوده که آن را در 977 تألیف کرده است )رسالة آتشک، مقدمه(. از خلاصه التجارب نسخه های خطی بسیاری وجود دارد )برای آگاهی از نسخه های خطی موجود در خارج از ایران رجوع کنید به استوری، ج 2، بخش 2، ص 231 ؛ برای نسخ ههای داخل ایران رجوع کنید به منزوی، هما نجا، کتابخانة عمومی حضرت آی تاله العظمی مرعشی نجفی، ج 17 ، ص 138 ، ج 19 ، ص 236 ، ج 20 ، ص 290 ؛ ایران. مجلس شورای اسامی، ج 23 ، ص 126 131 ، با توضیحاتی دربارة این کتاب(. این کتاب بین سال های 1282 / 1865 تا 1327 / 1909 ، چهار بار در لکهنو و گانپور هندوستان به صورت سنگی به چاپ رسیده است که در این چا پها آن را به نادرست به بهاءالدوله حکیم محمد علو یخان )طبیب مخصوص نادرشاه( نسبت داده اند )استوری، هما نجا؛ مشار، ج 2، ستون 1902 (. بخشی از خلاص هالتجارب با عنوان قرابادین خلاص هالتجارب به صورت جداگانه وجود دارد )آقابزرگ طهرانی، ج 17 ، ص 61 ، دانشگاه تهران. کتابخانة مرکزی، ج 17 ، ص 37 (. کتاب دیگر بهاءالدوله رازی هدیه الخیر نام دارد که در باب دوم خلاصه التجارب از آن یاد کرده است. این کتاب روایت و شرح چهل حدیث در عرفان و به زبان فارسی است که آن را به صورت هدایت )هدایه( الخیر )منزوی، ج 2، بخش 1، ص 1487 ؛ آقابزرگ طهرانی، ج 25 ، ص 175 ( نیز معرفی کرد هاند. از این کتاب نیز نسخه هایی در ایران )آستان قدس رضوی. کتابخانة مرکزی، ص 610 ( و خارج از ایران )منزوی، هما نجا( وجود دارد. تألیف کتاب خلاصه التجارب در زادگاه او )طرشت تهران فعلی( در سال 907 به پایان رسیده است و ظاهراً این تنها اثری است که از این دانشمند ک منظیر به دست ما رسیده است. وی کتاب را در 25 باب ترتیب م یدهد و از روایات معصومین علیه مالسام در لابه لای مباحث کتاب استفاده کرده است و از نقل برخی حکایات طبی نیز به مناسبت موضوع غفلت نکرده است. بهاء الدوله پس از محمد بن زکریای رازی بهترین کتاب طب بالینی را نوشته و از یافت هها و تجارب خود نیز در آن سود جسته است. وی نخستین پزشکی است که به نحو شایسته بیماری سیاه سرفه را توصیف کرده است به نظر می رسد وی نخستین کسی باشد که بیمار یهای مقاربتی از جمله سیفلیس را به صورت علمی مورد بحث قرار داده باشد و برای نخستین بار واکسیناسیون آبله را مطرح کرده و انجام داده است. متأسفانه این کتاب در هند با عنوان جعلی مجربات حکیم علو یخان دهلوی چند بار به چاپ رسیده است. خوشبختانه جلد اول این کتاب اولین بار در سال 1387 به همت دکتر محمدرضا شمس اردکانی و همکاران تصحیح، و توسط انتشارات راه کمال منتشر گردید.

     

    اگر از خواندن این مقاله لذت بردید، آن را با دوستان خود به اشتراک بگذارید

    میانگین امتیازات ۵ از ۵
    از مجموع ۱ رای

    دیدگاهتان را بنویسید