دسته‌بندی نشده

رویکردی جدید به گیاهان دارویی و معطر (قسمت سوم)

  • رو شها و استانداردهاي مديريت پايدار منابع گياهان دارويي و معطر چندين روش مبتني بر کشت براي برداشت پايدار، ارزيابي و نظارت بر گياهان دارويي و معطر توسعه يافته اند. محدود کردن برداشت براي رسيدن به يک سطح پايدار به يک سيستم مديريتي کارآمد از جمله تعيين سهميه برداشت سالانه، محدوديتهاي فصلي يا جغرافيايي در برداشت و محدوديت در برداشت بخشهاي خاص يا اندازه گياه نياز دارد. در بسياري از موارد، رو شهاي برداشت به بهينه سازي و اصلاح احتياج دارند، زيرا اغلب آنها ناکارآمد و نامناسب هستند و در نتيجه باعث از دست رفتن کيفيت و کاهش قيمت محصول مي شوند ), Iqbal, 1993l; Vantomme in Anon 2002 (. علاوه بر اين، حقوق مصرف کننده در دانستن منابع گياهان دارويي و معطر بخش مهمي است که نبايد ناديده گرفته شود. الف. استاندارد بين المللي جمع آوري پايدار گياهان دارويي خودرو ) )ISSC- MAP امروزه روش جمع آوري استاندارد با توجه به نوع گونه گياهي کاملاً پذيرفته شده است. هدف از تعيين اين استانداردها، اطمينان از بقاي طولاني مدت جوامع گياهان دارويي و معطر در زيستگاه هاي طبيعي شان است و اين کار با ملاحظه و توجه به سنتها و فرهنگها و معيشت تمام افرادي که در اين رابطه هستند، انجام مي شود. ISSC-MAP با يک رويکرد جامع، اتصال و هماهنگي بين دستورالعمل هاي حفاظتي موجود و برنامه هاي مديريتي طبق شرايط محلي را مورد توجه قرار داده است. يعني اينکه راهنمایي هاي مورد نياز جهت جمع آوري پايدار گياهان دارويي و معطر خودرو و همچنين بازديد و صدور گواهينامه براي آن ها را ارايه مي نمايد )از جمله در بخش ارگانيک(. نهايتا از اين استانداردها انتظار مي رود چند مزيت داشته باشند، به عنوان مثال، مشارکت نمودن در افزايش درآمد و امرار معاش افرادي که به جمع آ وري گياهان دارويي و معطر مشغول مي باشند، به عنوان ابزار ارتباط با صنعت و به عنوان راهنماي حفاظت، برداشت و نظارت بر گياهان دارويي. اين استانداردها مي توانند به عنوان تضمين کنندة بقاي منابع گياهي و بازار براي جمع آوري کنندگان نقش آفريني نمايند و براي مصرف کنندگان نيز پايداري زيست محيطي و اجتماعي و اقتصادي حاصل کنند و از همه مهم تر، مي توانند در رابطه با گونه ها و زيستگاه هاي طبيعي به حفظ تنوع زيستي کمک نمايند. ب. راهبردهاي توليد زارعي و جمع آوري صحيح گياهان دارويي و معطر روش هاي کشاورزي و يا جمع آوري صحيح گياهان دارويي EUROPAM, 2006( (، اولين گام براي تضمين کيفيت گياهان دارويي و معطر است که با ايمني و اثر بخشي فرآورده هاي حاصل از گياهان دارويي بطور مستقيم در ارتباط مي باشد. جمع آوري کنندگان گياهان خودرو بايد به دنبال روش هاي جمع آوري باشند که نه تنها نيازهاي آنها را از لحاظ منافع اقتصادي حاصل از فروش گياهان دارويي خودرو تامين ميکند، بلکه بقاي گونه هاي جمع آوري شده را نيز تضمين نمايد. علاوه بر حفظ جوامع گياهي، رو شهاي برداشت بايد طوري صورت گيرد که صدمه به زيستگاه هاي طبيعي گياهان دارويي به حداقل برسد. از اين فعاليتها انتظار مي رود که نقش مهمي در حفاظت از منابع طبيعي گياهان دارويي براي استفاده پايدار داشته باشند. ج. برداشت و تجارت منصفانه گياهان خودرو برداشت و تجارت منصفانه گياهان خودرو يک سيستم گواهي کننده است که دستورالعمل جامعي براي صدور گواهينامه جهت تمام گياهان خودرو، قارچها و گلسنگها که در سرتاسر دنيا جمع آوري مي شوند را ارائه مي دهد و توسط سازمان توسعه واردات سوئيس ابداع شده است. استاندارد Fair Wild ، پايداري اکولوژيکي )بر اساس – ISSC MAP1 (، تجارت منصفانه و همچنين پايداري اجتماعي را پوشش م يدهد. استاندارد FairWild بوسيله موسسه FairWild و شرکاي آن ) 2010 ( ابداع شده است. اگر چه سيستم FairWild بطور خاص براي جمع آوري گياهان خودرو طراحي شده است ولي استانداردهاي جمع آوري گياهان زراعي، گلسنگها و قارچ هاي کشت شده را نيز شامل مي شود، البته در صورتي که گونه هاي هدف جزو محصولات فرعي توليد زارعي باشند نه اينکه محصول اصلي زراعي محسوب شوند. سازمان توسعه واردات سوئيس از شرکت هاي کوچک و متوسط که در حال تشکيل براي دستيابي به بازارهاي سوئيس و اروپا هستند، حمايت مي کند. د. اهلي کردن و ورود گونه هاي گياهي در معرض خطر انقراض به توليد زراعي امروزه با در نظر گرفتن مشکلات متعدد موجود در بخش گياهان دارويي )به عنوان مثال: حفاظت از تنوع زيستي، مديريت و تضمين کيفيت(، اهلي کردن و معرفي شکل 1( وضعيت حفاظت از گون ههاي گياهان دارويي در گياهان دارويي به طور قابل ملاحظه اي در حال افزايش است و به عنوان عاملي مهم جهت تامين مواد گياهي ايمن و قابل اطمينان بشمار مي رود. بنابراين، علاوه بر حفظ و بهبود ژرم پلاسم گونه هاي کشت شده، اهلي کردن و معرفي گياهان جديد نيز مورد نياز است. در اين فرايند، فناور يهاي توليد in situ و ex situ نقش تعيین کننده دارند. ريزازديادي درون شيشه اي و اصلاح )گزينش( که با کمک رو شهاي آناليز فيتوشيميايي و زيست مولکولي پيشرفته انجام مي شوند، مي توانند به پيشرفت اين فرايندها کمک فراواني نمايند. علاوه بر اهداف اصلاحي متداول )به عنوان مثال افزايش عملکرد گياه(، افزايش کيفيت مواد موثره گياه در گزينش و اصلاح گياهان دارويي و معطر اهميت زيادي دارد. مقدار و کيفيت )اجزا( اين متابولیتها تحت تاثير عوامل اکولوژيکي است که مي توانند دستخوش عوامل رشدي و تغييرات روزانه نيز باشند و در نهايت با تجمع و انتقال متابولیتها بين اندامهاي مختلف گياه همراه است )تنوع درون فردي مواد موثره(. با توجه به هزينه ي بالاي آناليزهاي شيميايي، اصلاح گياهان دارويي و معطر اگر بصورت مکرر انجام شود، پرهزينه خواهد بود، همچنين اثر عوامل موثر در دوره اي اصلاحي نيز بايد بررسي شود. اين موارد و موارد ديگر )که در اينجا بحث نمي شود( منجر به گسترش رو شهاي آناليز جديدي که داراي برتري هستند، شده که مي توان آنها را در مراحل بعدي تضمين کيفيت مورد استفاده قرار داد. امروزه مشکلات مربوط به کيفيت به خوبي شناسايي شده اند)به عنوان مثال نبود پايداري، ايمني و اثر بخشي( که مي توانند خاصيت دارويي را در چندين فراورده گياهي تحت تاثير قرار دهند. يکي از علل عمده مشکلات مربوط به کيفيت، نبود رو شهاي آناليزي ساده و قابل اطمينان و رو شهاي ارزيابي کيفيت است. روندهاي جاري در ارزيابي کيفيت گياهان دارويي و معطر برطبق گفتة برخي از محققين ) Nyiredy, 2002 (، اهداف عمده پژوهشي گياهان دارويي عبارتند از: ارزيابي و آناليز کيفي و کمي ترکيبات شيميايي گياهان دارويي، جداسازي و تجزيه مولکول هاي گياهي، بهينه سازي رو شهاي توليد. به منظور دستيابي به اين اهداف، نياز به استفاده از رو شهاي آماده سازي مناسب نمونه براي آناليز مواد گياهي است. قبلا، آناليز شيميايي گياهان دارويي عمدتاً ارزيابي مقدار کلي ترکيبات خاصي بود )به عنوان مثال محتواي کل فلاونوئيد(، در حالي که تحقيقات اخير در توسعه رو شهاي جداسازي جديد، خصوصاً روش هايي که از کروماتوگرافي گازي يا کروماتوگرافي مايع استفاده مي کنند، امکان جداسازي دقيق تر و سپس اندازه گيري کمي اجزاي شيميايي حاصل شده است ) Bisset & Wichtl, 2001 (. آماده سازي نمونه به عنوان اولين گام مهم در مطالعه شيميايي گياهان دارويي و براي اهداف علوم پايه )اصاح و فيزيولوژي گياهي( و کاربردي )صنعت داروسازي( مورد توجه است. علاوه بر اين، رو شهاي جديد نيز به منظور بهبود پذيرش گياهان دارويي و معطر ضروري هستند، به عنوان مثال براي به دست آوردن اطمينان مصرف کننده، جهت توليد داروهاي گياهي خانگي )در مقابل استفاده از محصولات دارويي مرسوم( يا استفاده به عنوان مواد اوليه صنعت داروسازي و غيره. جهت اطمينان از کيفيت گياهان دارويي، استفاده از رو شهاي کنترل جديد و استانداردهاي مناسب مورد نياز است WHO, 1998( ( که توسط مجمع بهداشت جهاني نيز در قطعنام ههاي) 1987 ) WHA31.33 (1978)،WHA40.33 ( و WHA42.43 (1989 ( بيان شده است. پيشرف تهاي اخير در آناليز شيميايي فرآورد ههاي طبيعي روش هاي جداسازي نمونه رو شهاي جديد آماد هسازي نمونه، به عنوان پي شنياز استخراج و آناليز ترکيبات گياهي، نقش مهمي را در موفقيت تلا شهايي که به منظور ارائه محصولات گياهي با کيفيت بالا انجام م يشود، ايفا مي کنند. رو شهاي جديد استخراج شامل: ريزاستخراج با فاز جامد) SPME (، استخراج سيال فوق بحراني ) ،)SFE استخراج با مايع تحت فشار ) PLE (، استخراج به کمک امواج ميکروويو ) MAE ( و استخراج به وسيله ماده فعال سطحي )سورفکتانت( ) SME ( است ) Huie, 2002 (. در طول 50 سال گذشته، رو شهاي طيف سنجي همراه با تکني کهاي خوب استخراج به طور قابل ملاحظ هاي باعث موفقيت در آناليز شيميايي فرآورد ههاي طبيعي شد هاند. به عنوان مثال در آناليز گياهان اسانس دار )که در اين گياهان مي توان خواص دارويي را به ترکيبات فرار موجود در پيکر گياه ربط داد(، کروماتوگرافي گازي GC( ( مکررا براي تعيين ترکيبات فرار گياه استفاده شده است. قرار دادن يک مرحله ي جداسازي قبل از آناليزهاي کروماتوگرافي گازي، مي تواند باعث رفع معايب متداول در رو شهاي آماده سازي نمونه شود )به عنوان مثال تقطير و استخراج به وسيله حال مايع که عموما به مقدار زيادي از حلا لهاي آلي و نيروي انساني نياز دارد(. نمون هگيري در فضاي فوقاني ) HS (، براي جداسازي ترکيبات فرار از بافت پيچيده ي برخي جامدات مانند مواد گياهي مناسب است. استخراج با حال فوق بحراني بعنوان يک روش اميدوار کننده، داراي صفاتي همچون قدرت گزينش بالا، حداقل تجزيه ي ترکيبات حساس به دما و عدم استفاده از حلا لهاي آلي خطرناک است. اين روش، سال هاي زيادي جهت استخراج ترکيبات فرار مانند اسانس ها و ترکيبات معطر گياهي در سطح صنعتي استفاده شده است. کاربرد اين رو شها توجه گسترده اي را ب همنظور آماد هسازي نمونه قبل از آناليز کروماتوگرافي جلب کرده است. استخراج بوسيله مايع تحت فشار ) PLE ( با استفاده از آب زير نقطه بحراني، به عنوان روشي خاص جهت آناليز نمون هها در طيف گسترد هاي از قطبي تها بکار م يرود. مزيت هاي اصلي اين روش استفاده از آب ارزان و غيرسمي و سازگاري با طبيعت است. روش هايي که معرفي شد، فقط به منابع گياهي محدود نمي شوند و براي متابوليت هاي حاصل از منابع ميکروبي و حتي قارچي نيز کاربرد دارند. رو شهاي تجزيه متداول در مقابل رو شهاي تجزيه سريع کم تر از يک دهه پيش، يک دريچه جديد به روي روش هاي آناليزي باز شد و آناليز متابولوم هاي ميکروبي، گياهي و حيواني انجام شد. اندازه متابولوم هاي گياهي تا حد زيادي متفاوت است. برآورد شده که در قلمرو گياهان در حدود 200000 متابوليت هاي اوليه و ثانويه وجود دارد ) Fiehn, 2002 (. متابوليت هاي ثانويه به ميزان کم در گياه توليد مي شوند. اين روش هاي پيشرفته اميدهاي زيادي را بوجود آورده اند و در حال حاضر کاربرد آ نها با موفقيت همراه بوده است. در جدول شماره 1. معرفي مختصر روش هاي آناليز موجود جهت نمونه هاي گياهان دارويي و معطر آورده شده است. روش هاي فوق داراي مزاياي متعددي هستند که از جمله مهم ترين آنها مي توان به سرعت بالا، توانايي انتخاب تک گياهان با کيفيت برتر از درون جمعيت گياهي و کاربرد در صنعت جهت بررسي کيفيت و نظارت بر توليد اشاره کرد. اخيرا، ) Schulz )2010 مقاله اي مروري در مورد روشهاي آناليز سريع ) 9)RAM با تاکيد بر ارزيابي کارآمد منابع ژنتيکي و مواد اصلاحي گياهان دارويي و معطر منتشر نموده است. بر طبق اين مقاله، روش هاي داراي توان عملياتي بالا RHP( ( قادرند بطور هم زمان چند پارامتر کيفيت را تعيين کنند و زمان آماده سازي نمونه ها را به حداقل برسانند. روش هاي طي فسنجي ارتعاشي ) FT-Raman ،ATR/FT-IR10 و NIR11 ( داراي توانايي شناسايي و تعيين مقدار ترکيبات مهمي همچون مواد سرطا نزا هستند )بعنوان مثال در تيپ هاي شيميايي مختلف گياه دارويي ريحان(. ترکيبات فرار موجود در نمونه هاي گياهي را مي توان در اسانس ها، عصاره ها و همچنين در نمونه هاي گياهي خشک شده، با دقت و اطمينان تعيين کرد. روشهاي MIR 12 و NIR مانند روش طي فسنجي رامان مي توانند براي تشخيص سريع، مطمئن و غيرتخريبي گونه هاي گياهي و تيپ هاي شيميايي استفاده شوند. روش هاي داراي توان عملياتي بالا ) )RHP با استفاده از اهداف مولکولي، مي توان تعداد زيادي نمونه )بيش از 100000 نمونه در 24 ساعت( را براي يک فعاليت واحد گزينش کرد. روش HTS براي ترکيبات طبيعي امکانات جديد زير را ارائه م يدهد گزينش سريع تعداد زيادي از عصاره ها بر اساس اصول زيس تسنجي )در گذشته، مانع اصلي در مطالعه ترکيبات فعال عصاره هاي گياهي بود(. اين روش بطور قابل ملاحظه اي کارايي آزمايش را افزايش و حجم کار را کاهش داده است. پيشرفت هاي مهم در چند سال گذشته شامل: روش هاي فلورسانس جديد، جايگاه هاي آشکارساز 13 و تکنولوژي هاي جابه جايي مايع 14 مي باشند. از متابولوميکس تا مهندسي متابوليک امروزه مسير تحقيقات در زمينه گياهان دارويي و معطر اغلب به سمت مطالعه متابولوم هاي گياهي پيش م يرود. ما شاهد تغ يير جهت به سمت مطالعات ژني و گذر از بررسي تک ژنها به سوي چرخه هاي متابوليک و در نهايت مطالعه و بررسي کل ژنوم گياه هستيم ) Oksman-caldentey & Inze, 2004 (. به عبارت ديگر، آناليزهاي کمي و کيفي تمام متابوليت ها با استفاده از ابزارهاي قدرت مند و جديد ژنوميکس، مي تواند براي شناسايي مسيرهاي بيوسنتز متابولي تها استفاده شود. ب هعنوان يک پيش نياز در مهندسي متابوليک، لازم است که هر دو سطح آنزيمي و تنظي مکنندگي در مسيرهاي مرتبط با بيوسنتز ترکيبات طبيعي شناسايي شوند. با توجه به مفهوم کلي مهندسي متابوليک، فعاليت يک مسير بيوسنتزي مي تواند مسيرهاي بيوسنتزي ديگر را تحريک کند)ب هعنوان مثال با بيان ژن سنتزکننده آنزيم مهم اسکوآلين سنتتاز 15 در گياه جين سنگ، بيوسنتز تريترپ نها و فيتواسترو لها نيز بيشتر تحريک مي شود(. توليد متابولي تهاي ثانويه بوسيله فناور يهاي جديد در حال حاضر فرم سنتز شده و شيميايي بسياري از ترکيباتي که به عنوان متابوليت هاي ثانويه در گياهان وجود دارند، موجود مي باشد. هنوز هم بخاطر هزينه هاي نسبتا بالاي سنتز مصنوعي متابوليت هاي ثانويه، اکثر آ نها از گياهان استخراج مي شوند. توليد اين ترکيبات با استفاده از دانش بيوتکنولوژي در کشت سلول گياهي مي تواند يک جايگزين جذاب باشد، اما در حال حاضر، بخاطر درک محدود ما از چگونگي توليد متابوليت هاي گياهي، اين روش نيز موفقيت کمي داشته است. به نظر مي رسد پيشرفت هاي اخير در زمينه ژنوميکس و پروفايل متابوليت هاي گياهي، فرصت بي سابقه اي را براي کشف و بررسي ناشناخته هاي بيوشيميايي گياهي فراهم سازد. ابزارهاي ژنوميکس مي توانند جهت افزايش توليد متابوليت هاي موردنظر و يا سنتز ترکيبات جديد در کشت سلول هاي گياهي که بيوشيمي ترکيبي ناميده مي شود، استفاده گردند ) ).Oksman-Caldentey & Inze, 2004 هدف نهايي اين تلاش ها بايد به بهبود قابليت شناسايي و اطمينان از محصولات طبيعي کمک کند، همچنين سياست هاي مناسب و چهارچوب هاي قانوني براي راهنمايي و آموزش در بخش هاي حفاظت، توليد)از جمله توليد ارگانيک(، تجارت و استفاده از گياهان دارويي و معطر اتخاذ شود )، GWP، GAP GCP،GMP و …(. منبع خبر: مستند ویژه دومین جشنواره گیاهان دارویی

    اگر از خواندن این مقاله لذت بردید، آن را با دوستان خود به اشرتاک بگذارید.

    میانگین امتیازات ۵ از ۵
    از مجموع ۱ رای

    دیدگاهتان را بنویسید